پرینت

تصویر نیلوفر در بوف کور-مصطفی انصافی

نوشته شده توسط مصطفا انصافی. Posted in نگاه نو

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 



یکی از تصاویری که مکررن در بوف کور، اثر جاودانه‌ی صادق هدایت دیده می‌شود صحنه‌ای است که راوی در ابتدای رمان از سوراخ هواخور بالای رف می‌بیند: پیرمردی زیر درخت سرو نشسته است و دختر جوانی که لباس سیاه به تن دارد می‌خواهد به او گل نیلوفری بدهد، اما نمی‌تواند. چون بین آنها یک جوی آب فاصله است. این مجلس همان تصویری است که راوی روی جلد قلمدان می‌کشد که عین آن، روی کوزه‌ای که پیرمرد قوزی در قبرستان به هنگام دفن زن اثیری پیدا میکند، نیز موجود است: «هر دوی آن‌ها یکی و اصلن کار یک نقاش بدبخت روی قلمدان‌ ساز بود. شاید روح نقاش کوزه در موقع کشیدن در من حلول کرده بود و دست من به اختیار او درآمده بود.»
نیلوفر انواع و اقسام مختلف دارد. یکی از انواع آن نیلوفر صحرایی یا نیلوفر باغی است که به احتمال زیاد همان نیلوفری است که در بوف کور مد نظر صادق هدایت بوده است. در لغتنامه‌ی دهخدا ذیل واژه‌ی نیلوفر باغی آمده است: «گونه‌ای نیلوفر یا پیچک است که بیشتر به نام لبلاب موسوم است. این گیاه خودروست و به سرعت تکثیر می‌یابد؛ گلهایی به رنگ سفید یا گلی دارد و در اکثر نقاط ایران در مزارع و باغچه‌ها می‌روید و نموش هم سریع است. این گیاه اگر در زمینی بروید که نزدیکش گیاهی یا تکیه‌گاهی نباشد روی زمین می‌خزد، اما همین که به تکیه‌گاه یا گیاه دیگری رسید دور آن می‌پیچد و از آن بالا می‌رود.» در بوف کور می‌خوانیم: «... و پشت آنها خانه‌های پست و بلند، به شکل‌های هندسی، مخروطی، مخروط ناقص با پنجره‌های باریک و کج دیده می‌شد که گلهای نیلوفر کبود از لای آنها در آمده بود و از در و دیوار بالا می‌رفت.» با استناد به این بخش از بوف کور می‌شود گفت که مراد بوف کور از نیلوفر، نیلوفر باغی یا نیلوفر صحرایی است. تعریف دهخدا نشان می‌دهد که نیلوفر می‌تواند نماد رشد سریع و حضور جاودانه باشد.
یکی دیگر از انواع نیلوفر، نیلوفر آبی است که نماد سرزمین هند است و البته نماد بودا. چون در هند اعتقاد بر آن است که بودا از دل نیلوفر زاده شده است. از طرفی مادر راوی (بوگام داسی) رقاصه‌ای هندی است. در نتیجه نیلوفر می‌تواند نماد مادرانگی باشد. دکتر محمد صنعتی در کتاب «صادق هدایت و هراس از مرگ» می‌نویسد: «نیلوفر آبزی نمادی از مادر است که خود، نماد باروری و نیروی حاصل‌خیزی است. برخی از ایزدبانوهای هند، یا بر نیلوفر آبزی ایستاده یا نشسته‌اند و یا با نیلوفر آبی در دست پدیدار می‌شوند. نیلوفر آبی نشان زایش است که از آب بیرون می‌آید. چون که چشمه و رود و چاه، همه نمادی از مادر و زایندگی است.» همچنین دکتر سیروس شمیسا در کتاب ارجمند «داستان یک روح» مینویسد: «گل نیلوفر در عرفان هندی رمز روح اثیری است که از مرداب جهان سر بر میزند اما به گند آن آلوده نمی‌شود و از این رو عارف (جوکی) باید به حالت نیلوفر بنشیند.»
با این تفاصیل می‌توان نیلوفر را در بوف کور نمادی از زن و زنانگی دانست که می‌تواند با آمیزش با یک مرد به نمادی از مادر بدل شود. همچنین می‌شود نیلوفر را نماد آنیما (وجه زنانه‌ی شخصیت راوی) دانست. افلاطون در رساله‌ی مهمانی (symposium) می‌نویسد که انسان نخستین در جهان مثالی به صورت کروی بود که دو جنسیت داشت (هرمافرودیت)؛ یعنی هم نر  بود و هم ماده و سپس در این جهان به دو موجود نیمه کامل مرد و زن تقسیم شد و از اینجاست که انسان تا ابد به دنبال نیمه‌ی دیگر خود میگردد تا با یافتن او و رسیدن به او به وحدت و تکامل برسد. شمیسا می‌نویسد: «این تصویر سمبلیک است. پیرمرد، انسان نوعی است و دختر جوان که لباس عزا و مصیبت پوشیده است روح زندگی، آرزوی جاودانگی و صلح است که نمی‌تواند به او گل عرفان و وحدت و سعادت را تسلیم کند. آب جوی مظهر گذشت سالیان و عمر است.»
با توجه به این که زن اثیری نمی‌تواند نیلوفر را به پیرمرد قوزی (پیرمرد خنزرپنزری/ سایهی راوی/ آیندهی راوی) بدهد، می‌شود این برداشت را از بوف کور کرد که ارتباط راوی با آنیما (برای رسیدن به وحدت و کمال) ممکن نیست. همه‌ی داستان بوف کور همین است: داستان پیرمردی که زیر درخت سرو نشسته است. زنی با لباس سیاه، خم شده و گل نیلوفری به او تعارف می‌کند. اما پیرمرد نمی‌تواند نیلوفر را بگیرد. چون بین او و زن، جوی آبی روان است. بوف کور داستان ناکامی انسان در رسیدن به وحدت و تکامل و سعادت است.

این مطلب را در صفحه اجتماعی خود به اشتراک بگذارید

اضافه کردن نظر

خواهشمندیم در هنگام ثبت نظر، از نام، نام خانوادگی و ایمیل حقیقی خود استفاده نمایید. در غیر این‌صورت، نظر شما منتشر نخواهد شد.


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی