پرینت

درباره آثار رحیم رسولی-علیرضاعباسی

نوشته شده توسط علیرضاعباسی. Posted in کتاب

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 

برداشت من از خود از آن ِمن نیست ، بلکه تصویری آرمانی از من است که ایدئولوژی (زبان و حالات اجتماعی) با هزار و یک ترفند به من قبولانده است که از آن ِ من است.         آلتوسر
خطرپذیری و انسان معاصر شدن

در قسمتی از مطلبی که راجع به اسماعیل شاهرودی در مجله رودکی نوشته بودم اشاره داشتم به اینکه هنگام سخن گفتن درباره شاعران باید توجه داشت که پرداختن به شرح و بسط شخصیت و ویژگی زندگی آنها تنها می‌تواند مربوط به یک ادای دین اخلاقی باشد که متمایز از صورت تحلیلی درباره آثار آنها خواهد بود. اگرچه ممکن است رویکردی از آن نوع هم اهمیت خود را داشته باشد اما وظیفه منتقد ادبی نیست و یا لااقل ربطی به تحلیل ادبی پیدا نمی‌کند ، چرا که دخالت چنین شرح و بسط‌هایی بدون شک  یک هیجان غالب را بصورت پیش فرض هنگام بررسی آثار ایجاد می‌کند.
اما به عکس از آنجا که معتقدم شعر شاعران راستین بصورت گریزناپذیری متاثر از زیست جهان آنها و برآمده ازتقابل‌های میان ذهن و واقعیات پیرامونشان است منکر این هم نیستم که شعر بطور قابل توجهی می‌تواند بازتابی از اندیشه و شخصیت شاعر باشد.
پس بیراه نیست اگر بگویم که واقعیت وجودی یک شاعر راستین بیشتر از آنکه از راه بررسی شرایط زندگی‌اش قابل دریافت باشد از طریق کنکاش در آثارش ممکن خواهد شد.  
نظر به همین موضوع اگرچه به دلیل نزدیکی فکری و رفاقت با رحیم رسولی و همچنین آشنایی با درونمایه شخصیتی و اندیشه‌ی او طی سال های اخیر، نوشتن درباره ویژگی‌های انسان‌مدار و بارز شخصیتی‌اش برایم از نوشتن درباره آثارش کاری بس آسان‌تر خواهد بود اما ترجیح می‌دهم به عقیده‌ی خود وفادار بمانم و تا جای ممکن رویکردی تحلیلی پیرامون آثارش داشته باشم تا ادای دینی اخلاقی بواسطه‌ی رفاقتمان.
رحیم رسولی را به استناد آثارش می‌توان شاعری قابل اعتنا و طنزپردازی توانا معرفی کرد که آثار او در هردوی این زمینه‌ها از هم متاثرند به این معنا که رسولی در شعرهایش علاوه بر توجه به مایه‌های طنز پنهان به طنز صریح هم توجه خاصی نشان می‌‌دهد و از طرفی طنزهای رحیم رسولی آثاری بس شاعرانه اند و یا لااقل از فرازهایی شاعرانه برخوردارند. صحت این ادعا را می‌توان در بسیاری از سروده‌های وی شاهد بود و دادن نمونه‌هایی از میان آثارش بدلیل فراوانی، کاری آسان است که من تنها به نمونه‌هایی کوتاه از میان انبوه اشاره می‌کنم.
"مگر با مردن ساعت زمان از کار می‌افتد؟ / مگر ما اینهمه در زندگی مردیم ، دنیا مرد؟"
یک نفر در آب دارد می‌سپارد جان ولی / ما به رنگ آبی دریا قناعت می‌کنیم
عقل عقل است و یک خانه خالی خالیست / عشق عشق است و یک خانه تنها تنهاست
کسی که آنقدر آب خنک به او دادند / که تا دو هفته فقط می‌چکید من بودم
وقتی خری سواری مفتی نمی‌دهد / یعنی که با حقوق الاغیش آشناست
...
نگاه تند و منتقد رسولی در آثارش نسبت به وضعیت‌های متناقض جامعه‌ی پیرامون، نه از سر عناد و کج خلقی و نافرمانی که به واسطه درکش از رنج‌هایی‌ست که وضعیت موجود، آنها را بصورت امور طبیعی به انسان‌ها مربوط ساخته است.
اساسا برخورداری از اندیشه‌ی انتقادی برای معاصر بودن ضروری‌ست. درباره هنر و عوامل زیباشناختی هم چنین می‌توان گفت چرا که اندیشه، طی روند تاریخ زیبایی‌شناسی در چنین جایگاهی قرار گرفته است. اما آنچه در هنر نوشتاری اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند شیوه ابراز فکر منتقد در بسترهای اجتماعی‌ست، یعنی توجه به رابطه‌ی بیان ادبی و ساختاراجتماعی.
به همان نسبت که رویکردهای نقادانه تمایل ورود به بافت آثارادبی را پیدا کرده‌اند کار آفرینش ادبی دشوارتر شده است. اما تغییر روش‌های بیان ادبی و بکارگیری المان‌هایی که بستر مناسبی برای ورود ساختارهای اجتماعی ایجاد می‌کنند باعث شده اندکی از دشواری موضوع کاسته شود.
طنز به عنوان یک ویژگی قابل توجه برای به چالش کشیدن موضوعات، از المان‌های موثر برای فراهم شدن بسترهای نقادانه در آثار ادبی است. این ویژگی همواره کارکرد موثر خود را چه در آثار کلاسیک و چه آثار مدرن نشان داده اما تفاوتی که میان این دو وجود دارد کارکردهای آن در مفاهیم و موضوعات و نسبت آن با معیارها و مصادیق تغییر یافته در هر دوره می‌باشد.
آنچه پیرامون ماست و در روند تاریخی هم قابل دریافت است نشان می‌دهد، طنز پدیده‌ای‌ست که توسعه‌اش با تغییر و پیشرفت زندگی بشر تناسب دارد. کمرنگ شدن روابط انسانی، سلطه‌ی حکومت‌ها و به عقیده‌ی ایگلتون تمام ایدولوژی‌ها بسته به شرایط و زمان‌های گوناگون می‌توانند منابعی برای بیرون کشیدن طنز باشند‌.
یک امتیاز ویژه برای رحیم رسولی این است که با صراحت می‌توان او را شاعری طنزپرداز خطاب کرد و امکاناتی که از این موضوع در اختیار دارد بسیار کمک کرده که آثارش حتی در نقد مواضع اجتماعی گرفتار موقعیت‌گرایی و افول در موقعیت‌های تاریخی نشود.
رسولی برای نقد موقعیت‌هایی که امکان تغییرشان در مقاطع زمانی وجود دارد از راهکارهای توانمندی همچون پرداخت شاعرانه و توجه به مواضع مشترک انسانی بهره می‌برد و این به سادگی ِ گفتنش، برای هرکس میسر نیست.
به این ابیات از سروده‌های رسولی توجه کنیم:
گیرم که جای ضربه شلاق خوب شد / ماندم که جای بوسه چرا درد می کند
نیافتد باز اگر قلاب دست گربه های بد / دوباره حال ماهی‌های قرمز خوب خواهد شد
مادرم می‌گفت تا وقتی صاحب‌خانه خواب است / بچه‌ها؛ ما نیز باید لال مادر زاد باشیم
می‌توانم، چه کسی گفت که آزادی نیست / با دوتا بسته لواشک به خیابان بروم
اما مداد کله خراب‌تر می‌شه / روزی میاد که تراشو می‌خوره
قطعا شاعر در این شعرها به موقعیت‌های تاریخی هم نظر دارد اما نظرگاهش را آنچنان به شعر و لایه‌های طنز کشانده که مخاطب در مرحله اول خوانش، دچار حظ زیباشناختی شده و برای کشف لایه‌های اندیشه‌ ترغیب می‌شود.
طنزپردازی که خطر کند اما نتواند خود را از بند خطر رها سازد در واقع مرد چنین میدانی نیست.
رسولی در سروده‌هایش مواضعی را به چالش می‌کشد که حول محور روابط انسانی دور می‌زنند. همین مواضع‌اند که رنج‌های مشترک را شامل می‌شوند، رنج‌هایی که او خود نیز از طریق تجربه‌های عینی و ذهنی‌اش با آنها درگیر است. اما همه‌ی اینها باعث نشده طراوت و مایه‌ی شور از آثارش زدوده شود او همچنان که از چنین موتیف‌هایی در آثارش بهره می‌گیرد نگاهش همواره امید می‌بخشد اما نه امیدی واهی که تنها برآمده ازبینشی تراژیک باشد. او مخاطب‌اش را بیشتر از آنکه معطوف به یاس کند به پرسشگری و چاره‌اندیشی دعوت می‌کند.
... و ماهی طعمه را از دست ماهیگیر می‌گیرد / گرسنه حق خود را دزدکی از سیر می‌گیرد
تا ابد نتوان دهان خانه‌ها را گل گرفت / زیرسقف، این درز شرم‌آور نمی گوید دروغ
گاه باید به ضمیر خودمان برگردیم / که چرا بین من و تو اینهمه ما تنهاست
اما این نقشی نیست که به او سپرده شده باشد و یا قرار است توسط او ایفا شود. اگر به ابتدای همین متن و به آنچه از آلتوسر در ابتدا آوردم برگردیم، تصور من این است که وی در میان سروده‌هایش تنها بدنبال تعادل خودش می‌گردد؛ یعنی کسی که آن دیگری نیست.

 

این مطلب را در صفحه اجتماعی خود به اشتراک بگذارید

اضافه کردن نظر

خواهشمندیم در هنگام ثبت نظر، از نام، نام خانوادگی و ایمیل حقیقی خود استفاده نمایید. در غیر این‌صورت، نظر شما منتشر نخواهد شد.


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی