پرینت

زبان پارسی در تاریخ - گام چهارم علی جباریان

نوشته شده توسط علي جباريان. Posted in زبان‌شناسی

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 

در نوبت پیشین از امشاسپندان یا جاودانان پاک(مقدس)  سخن گفتیم. نخستین امشاسپند، وهومنه یا بهمن به معنی پندار نیک است و از جانوران پرسود و چارپایان در این دنیا سرپرستی می کند.اشه وهیشته یا اردی بهشت به معنی بهترین راستی است. سومین امشاسپند که خشثره ویریه یا شهریور است به معنی تسلط خواستنی است.  در واقع واژه ی خشثره از واژهای کلیدی در زبان آریایی است و به معنی چیرگی ، فرمانروایی است و واژه ی شاه گویش دیگری از این واژه است. راولینسون در برگردان سنگ نبشته ی بیستون از این کلیدواژه سود فراوان برد. چهارمین امشاسپند سپنت آرمیتی یا سپندار مذ است. آرمیتی را خدایگونه ی زمین دانسته اند و سپند نیز به معنی پاک است. فرشته جاودان پاک پنجم هروتات است که امروزه خرداد می نامیمش. این واژه به معنی سلامت، رسایی و عافیت است.  سرانجام، امشاسپند پسین امرداد یا امرتات است که امروزه آنرا مرداد می نامیم. مرتات همان مرگ است که با پیشوند منفی کننده ، جاودانگی و بی مرگی می شود. این شش امشاسپند به همراه اهورا مزدا که به معنی اهورا یا خدای داناست هفت موجود اساسی اند که کارهای گیتی را سامان می دهند. به هر روی از دیرباز شماره ی هفت نزد آریاییان باارزش بود. پس از این بررسی کوتاه گاتها به استوره ها می رسیم.منبع اصلی ما در بررسی استوره های ایران زمین،شاهنامه ها و بویژه شاهنامه ی فردوسی و اوستا و همچنین برخی نوشته های پهلوی است. این شاهنامه ها از روی خداینامه های پهلوی نوشته شده اند که استاد توس باارزشترین و جامعترین آن را برای ما به یادگار گذاشته است. پیش از این گمان می رفت که شاهنامه دارای دو بخش تاریخی و استوره ایست و بخش استوره ای آن افسانه و دور از حقیقت است؛ اما امروزه با کوششهایی که توسط شاهنامه پژوهان انجام شده روشن شده که انطباق تاریخی همین استوره ها با واقعیت بسیار زیاد است و در واقع بسیاری از این استوره ها با پژوهش و بررسی بیشتر می تواند چراغ راه ما در شناسایی تاریخ ایران زمین و شاید همه ی اقوام آریایی باشد. در این زمینه کوششهای شاهنامه پژوه گرانمایه فریدون جنیدی ستودنی است. این استوره ها تا آ نجا که به بازه ی زمانی پیش از کوچ آریاها به نجد ایران بستگی دارد برای ما دارای ارزش است. بر اساس اوستا گیتی عمری برابر دوازده هزار سال دارد و در سه هزار سال نخست اهورا و اهریمن کنار یکدیگر بدون درگیری زندگی می کنند.سپس تقابل نه هزار ساله ی آنان آغاز می شودکه سرانجام با شکست اهریمن پایان می پذیرد. اهورامزدا پس از آفرینش جهان گاو نخستین را آفرید وسپس انسانی بزرگ به نام گیومرد که در اوستا گیه مرتن نامیده می شود را آفرید. گیومرد که بعدها کیومرث شد به معنی زندگی میراست. اهریمن نیز حشرات(در اوستا خرفستر) را آفرید و گاو و کیومرث را کشت. از تخمه کیومرث که در خاک نهان بودگیاهی رست و نخستین زوج انسانی به نام مشیگ و مشیانگ از ان ایجاد شد.  نیکوکاران پس از مرگ از پل چینووات که به معنی جداکننده است گذر کرده وارد بهشت می شوند. بهشت یعنی جای نیکوکاران و دوزخ نیز به معنای جای دروغ پرستان است. کسانی که کارهای بد و خوب برابر دارند در همیستگان یا برزخ می مانند که به معنی جاودان آرام و همواره یکسان است.  باور به بهشت و دوزخ و برخی باورهای دیگر برای نخستین بار در اندیشه ی آریایی ایجاد شد و سپس به سایر ادیان رفت. در نوشته ها و کتب یهودی تا پیش از آشنایی با ایران و اندیشه های ایرانی در زمان هخامنشیان آگاهی از بهشت و دوزخ وجود ندارد ولی پس از آن این باورها در دین یهود راه می یابد. اندیشمندان بر این باورند که مسیحیت و اسلام باورهایی چون دوزخ، بهشت، برزخ، پل چینووات و نمازهای پنجگانه و پاره ای از مهاهیم دیگر را با واسطه ی یهودیت یا مستقیم از دین زرتشتی گرفته اند. در برخی منابع بین دوره ی سیامک و هوشنگ از دوره ی فره اکسنام، نام برده شده است. فر و فرا در زبانهای ایرانی حرکت به سویی ویژه را نشان می دهد. از نمونه های آن فرا خواندن، فرجامیدن و فراهم نشستن است. بهر دوم آن واک است که به معنی سخن گفتن است و واج، واک و واژه همگی ازآن جدا شده ا ند. پس این دوره را می شود دوره ای دانست که انسان یا دست کم انسان آریایی سخن گویی را می آغازد.  پس از این دوره زمان هوشنگ فرا می رسد. هوشنگ در زبان اوستایی هئوشنگیه خوانده می شود. هو که به معنی خوب است و شینگه نیز به معنی خانه است. از شینگه واژه های شان، خانه و شن ساخته شده است. گلشن به معنی خانه ی گل است و شاندیز که رو ستایی نزدیک مشهد است؛ از دو بهر شان و دیز یا دژ تشکیل شده و به معنی دژ خانه مانند است.  جنیدی باور دارد نامهایی چون فریدون، سیامک، جمشید و بسیاری از نامهایی که در اوستا و شاهنامه آمده است نمایانگر بازه های زمانی چند ده یا شاید چندسد ساله اند و فرد ویژه ای را نمایندگی نمی کنند. پس هوشنگ می تواند دوره ای باشد که انسان توانایی ساخت خانه به شکل مطلوب را پیدا می کند. بدین روی زندگی هزارساله ی جمشید یا بسیاری از داستانهای شاهنامه می تواند باور پذیر باشد. دوره ی بعدی دوره ی تهمورث است که از دو بهر تهم و مورث ایجاد شده است. تهم یا تخم به معنی پرزور و دلاور است و این دوره را دوره ی پهلوانی می دانند، که اسب رام می شود و دین پیدا می شود. در این زمان بر اساس اساتیر گروهی سوار گاو داستانی سرسئوگ می شوند و به شش کشور دیگر سفر می کنند.  پس از آن نیز دوره ی جمشید را داریم که معنای جم یا یم درخشنده میدهد. این دوره را زمان گسترده شدن آریاییان و افزایش شمار آنان دانسته اند. جمشید پس از اینکه فر ایزدی را از دست می دهد توسط ضحاک به دو نیم شده، از میان می رود. سپس به زمان فریدون می رسیم که شاهنامه آنرا پانسد سال آورده است و در آن خیزش کاوه را داریم که از اصفهان می دانندش. واژه ی فریدون از دو بهر ثری که همان تری انگلیسی و سه ی فارسی است و ایدون که به معنی اینچنین است تشکیل شده است. معنی این واژه به گمان زیاد سه اینچنین می باشد، که دوره ی سه بهره شدن نژاد آریا را نمایندگی می کند.  پدر فریدون آبتین و مادر وی فرانک بوده است که فرانک نیز یعنی سه آنک. سپس سه پسر فریدون هر کدام بر بخشی از کشور آریایی فرمانروای می کنند. تور که شجاع معنی می دهد، فرمانروای توران می شود. تور به ناحیه ی شمال خاوری نجد ایران گفته می شود. ایرج فرمانروای ایران و سلم فرمانروای سکاهای شمال ایران می شود. برخی دانشمندان سلم را برگرفته از نام سرمت ها که از سکاها بودند و در کنار دریای مازندران می زیسته اند   می دانند، و برخی نیز ریشه ی آنرا به روم می برند و واژه ی سلم را دگرگون شده ی روم می دانند.این گمان بر این پایه است که چون در زبان اوستایی حرف لام نیست و دگرگونی را به لام نیز پیشینه دارد؛ می توان هر دو واژه ی سرمت و روم را به واژه ی سلم پیوند داد. در مورد سرمت ها باید گفت که از دیرباز مرسوم بوده همه ی اقوام آسیای میانه را به نامی یکسان می خواندند. زمانی به همه ی آنها سرمت، زمانی سکا و زمانی نیز ترک می گفتند. در روزگار باستان نام سکا نامی آشناست و در ایران نیز جاهای زیادی بدین نام خوانده می شود . برای نمونه در زمان فرورتیش از پادشاهان مادی در نیمه ی نخست سده ی دوم پیش از زایش مسیح سکاها به مدت بیست و هشت سال برایران فرمان راندند و پایتختشان نیز سکه ؛که امروز سقز خوانده می شود؛ بود. همچنین در زمان اشکانیان دسته ای از سکاها به خاطر هجوم هونها به درون نجد آمده و در ناحیه ی سیستان امروزی جای گرفتند. اینها نام خود را نیز به این ناحیه که تا آنروز مکران خوانده می شد دادند و نام سکستان بعدها به گونه ی سجستان و سیستان درآمد. نام شهر سنگسر در استان سمنان را نیز برگرفته از نام سکا می دانند. اما همسر تور را آزاده خوی، همسر ایرج را سهی و زن سلم را آرزوی یا آرزو می دانند. پس از تقسیم کشور آریایی، میان پسران فریدون جنگ در میگیرد و ایرج کشته می شود. سپس به زمان منوچهر می رسیم که در زبان اوستایی مانوش چیترا  خوانده می شود. مانوش را نژادی ساکن تبرستان می دانند و چیثرا یا چیترا همان چهره است که به معنی  نژاد است. اگر مرگ فریدون را پایان قطعی جدایی کشورهای آریایی وبه گمان زیاد آریاییان شاخه های خاوری، باختری و هندی بدانیم؛ از اینجا به بعد را در خداینامه ها، شاهنامه و اوستا می توان پایان تاریخ زندگی آریاییان در کنار هم و آغاز تاریخ آریاهای ایرانی جدا از دیگر اقوام آریایی دانست. از زبان اوستایی تنها اوستا در دست است. در این زبان اسم و صفت به سه گونه ی تنها، دوتایی و جمع می آید و دارای سه نوع مذکر، مونث و خنثی بوده است.  چنانچه گفتیم زبان اوستایی زبانی بوده است که در نواحی خاوری و شمال خاوری ایران بدان سخن می گفته اند. بطور کلی زبانهای ایرانی را می توان به دو دسته ی خاوری و باختری تقسیم کرد. از بخش باختری که در دوره ی باستان پارسی هخامنشی درا شامل می شده، در    دوره ی میانه زبان پهلوی ایجاد شد که پهلوی شمالی را پهلوانیک و پهلوی جنوبی را پارسیک می نامیم. از پهلوی شمالی گویشهای کردی و بلوچی امروزین حاصل شده و از بهر جنوبی گویشهای دیگر نجد ایران و همچنین فارسی دری که بیشتر ایرانیان امروزه بدان سخن می رانند بوجود آمد. زبان خاوری ایران نیز که در دوره ی باستان زبان اوستایی را شامل می شده، در دوره ی میانه زبانهای سکایی، ختنی، تخاری، سغدی و خوارزمی را تشکیل می داد.  این زبانها در دوره ی نو نیز به گونه های پشتو، پامیری، یغنابی و آسی درآمده است. در این گام پس از بررسی گاتهای اوستا و همچنین استوره ها که از جهت تاریخی به پیش از کوچ آریاها به نجد بستگی دارد زمان بررسی زبان سکایی، مادی، پارسی باستان و همچنین بخشهای دیگر اوستاست که در شماره ی آینده بدان خواهیم پرداخت.

این مطلب را در صفحه اجتماعی خود به اشتراک بگذارید

اضافه کردن نظر

خواهشمندیم در هنگام ثبت نظر، از نام، نام خانوادگی و ایمیل حقیقی خود استفاده نمایید. در غیر این‌صورت، نظر شما منتشر نخواهد شد.


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی