پرینت

گفتارهایی در باب هرمنوتیک بخش ششم - مجتبا گلستانی

نوشته شده توسط مجتبا گلستانی. Posted in یادداشت

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 

 

 

 

گفتارهایی در باب هرمنوتیک بخش ششم
تاویل متن: هایدگر، هستی و زبان
مجتبی گلستانی

 

هرمنوتیک در کارهای اشلایرماخر، طریقه‌ی کشف مبنایی برای فهم یک متن با توسّل به نیّت مؤلّف بود و در کارهای دیلتای، فهم زندگی از طریق مواجهه با خودِ زندگی؛ اما با هایدگر هرمنوتیک به هستی‌شناسیِ فهم و تأویل مبدّل گردید. بنابراین فهم از نظر هایدگر، نه درک موقعیت یک شخص دیگر و نه دریافت معنای «بیان زندگی» است زیرا فهم حاصل‌شدنی نیست؛ فهم، در وجود آدمی ریشه دارد و حالت یا نحوه‌ی هستی اوست. از این لحاظ، «در جهان بودنِ» دازاین با فهم نسبت عمیقی پیدا می‌کند. دازاین در جهان، هستی دارد و فهم همواره در مجموعه‌ای از نسبت‌ها و روابط عمل می‌کند؛ روابطی که پیشاپیش تأویل شده است و کلّیتی است به‌هم‌پیوسته و مرتبط. پس، از یک‌سو، فهم را نمی‌توان از حال‌وهوای تأویل‌گر جدا کرد و از سوی دیگر، بدون «جهان» و «معناداری» نیز نمی‌توان فهمی داشت.
مراد هایدگر از جهان، محیط اطراف ما نیست یا چیزی شبیه جهانی که در علم تصویر می‌شود. حتی او جهان را کلّ موجودات عالَم لحاظ نمی‌کند. جهان، جهان شخصی من است؛ و با این تعبیر، این فقط انسان است که از جهان برخوردار است. جهان همچون پیش‌فرض اساسی انسان عمل می‌کند و او همه‌چیز را از معبر جهان می‌بیند. چنین دریافتی از «جهان» به‌عنوان «جهان شخصی دازاین» و «پیش‌فرض اساسی او»، جهان را به بنیاد هرگونه فهمی تبدیل می‌کند زیرا آدمی در چنین جهانی جا خوش کرده است و بی‌آن‌که بداند مستغرق در آن است. پس جهان، قلمرو عملِ هرمنوتیکی محسوب می‌شود، یعنی در جهان است که هستی در شکل زبان موضوعیت پیدا می‌کند.
گفتیم که فهم در مجموعه‌ای از روابط و نسبت‌ها عمل می‌کند، حال باید بگوییم که معناداری مبنای هستی‌شناختی این روابط و نسبت‌هاست: معناداری در بطن جهان نهفته است و مبتنی است بر چیزی مقدّم بر زبان. پس معنادارای را انسان به شئ اعطاء نمی‌کند. در همین زمینه است که فهم نیز امکان‌پذیر می‌شود. فهم از طریق تأویل صراحت می‌یابد اما تأویل تحمیل باری ارزشی به شئ نیست زیرا میان شئ و فهم به وجهی که گفتیم، پیشاپیش نسبت معینی وجود دارد. تنها کاری که در تأویل انجام می‌شود، بیان صریح فهم در زبان است. در مجموع، فهم و معناداری بنیاد زبان و تأویل محسوب می‌شوند. وقتی هایدگر می‌گوید: «زبان، خانه‌ی هستی است» به این مساله اشاره دارد که اساساً اشیاء در زبان و کلمات به هستی می‌آیند زیرا زبان نیز حالت شکل‌گرفته‌ای از معناسازی را از پیش در خود دارد. و شئ، به سهم خود، امکان هستی‌شناختی زبان و کلمات را فراهم می‌آورد.
هایدگر به صراحت می‌گوید: «تأویل هرگز مساوی با درک بی‌پیش‌فرض نیست». از این جهت باید گفت که ما در تأویل متنی ادبی هرگز بیرون از زمان و مکانی که در آنیم و نیز بیرون از افق تجربه‌ها و علایق خود عمل نمی‌کنیم. حتی این‌که من به جای کتاب «هستی و نیستی» سارتر، کتاب «هستی و زمان» هایدگر را از قفسه‌ی کتاب‌هایم برمی‌دارم، فی‌نفسه به مانند پیش‌فرضی در خواندن آن متن تاثیرگذار واقع می‌شود زیرا یقیناً دلیل یا پرسشی وجود دارد که من کتاب «هستی و زمان» را می‌خوانم؛ پس من هرگز با ذهن خالی از پرسش یا دلیل به متنی نزدیک نمی‌شوم، در ذهن پرسش یا دلیل یا هزاران چیز دیگر وجود دارد که مرا به متنی نزدیک می‌کند.
درس‌گفتارهای هایدگر با نام «سرآغاز کار هنری» بسط‌یافته‌ترین بحث‌های هایدگر در باب هنر و برداشت‌های هرمنوتیکی هایدگر در باب «حقیقت، هستی و زبان» را شامل می‌شود. او در این درس‌گفتارها بر آن است که «اثر بزرگ هنری سخن می‌گوید و در انجام دادن این کار جهانی بر پا می‌دارد». به تعبیر خود هایدگر، «زیبایی حالتی است که حقیقت پوشیده و نامستور پرده از رخ بر می‌گیرد». و شاعر آن ساحت قدسی را نامی می‌نهد. در چنین «نامیدن» و «نامیده شدن» است که هستی انکشاف می‌یابد و ظهور می‌کند. به عبارت بهتر، ذات هنر در تبحّر یا خلّاقیت هنرمند ریشه ندارد بلکه در افشاگری آن نهفته است، بدین معنا که هنری بودن یک اثر به معنای آشکار ساختن یک جهان است. مثلاً معبدی یونانی در پای یک درّه، از روی هیچ چیزی ساخته نشده است؛ این معبد از درون خودش جهانی را هویدا می‌سازد که در آن حضور خدایان یونانی حس می‌شود. حال، تأویل چنین اثری نیز حرکت به درون فضای گشوده‌ای است که اثر بر پا کرده است.
در نوشته‌های بعدی، بازهم از نقش هایدگر در پیشبرد هرمنوتیک سخن خواهیم گفت و کارهای هانس گئورگ گادامر، برجسته‌ترین شاگرد هایدگر و بلندآوازه‌ترین وارث هرمنوتیک وی را بررسی خواهیم کرد.

 

تاریخ انتشار: 16شهریور 1392

 

 

 

این مطلب را در صفحه اجتماعی خود به اشتراک بگذارید

اضافه کردن نظر

خواهشمندیم در هنگام ثبت نظر، از نام، نام خانوادگی و ایمیل حقیقی خود استفاده نمایید. در غیر این‌صورت، نظر شما منتشر نخواهد شد.


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی