پرینت

نگاهی به «چگونه از دلایل نقلی دل کندم/ شعرهای علی قاسمی»-شاهین شیرزادی (12)

نوشته شده توسط شاهین شیرزادی. Posted in ویژه‌نامه‌ی شعر امروز 1 علی قاسمی

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 

 

1. این نوشته بیشتر حال هوای یک معرفی را دارد تا نقد. «چگونه از دلایل نقلی دل‌ کندم»، مجموعه‌ای از شعرهای «علی قاسمی» است که تعدادی از شعرهای آن بر روی این سایت عرضه شده، دفتری از شعرهای شاعری جوان که از جدی بودن شعر برای او حکایت دارد. این مجموعه‌ از ده شعر تشکیل شده است که در سه دفتر عرضه شده‌اند، به انضمام شعری با نام «عرفان نه، آتفه» که حکم مقدمه را دارد. به زعم نویسنده‌ي این سطور، در این روزها که ساده‌نویسی بازار شعر را انباشته‌، «چگونه از دلایل نقلی دل کندم»، با تاثیرپذیری‌هایش از شیوه‌ي شعری رضا براهنی و همچنین برخی شگردهای رایج در دهه‌ي هفتاد، برای علاقه‌مندان این جبهه از شعر می‌تواند قابل توجه تلقی شود.

2. یکی از دشواری‌های شاعری در این روزها مسئله‌ی موسیقی شعر است. هرکس در روزگار ما شاعر باشد، و از قضا ساده‌نویس یا نیمایی‌سرا نباشد، با این دشواری آشناست. القای نوعی از وزن، و نغلتیدن به دام عروض. در شعرهای علی نیز لحنی است، لحنی که سوار بیشتر سطرهاست. اما از نظم‌های عروضی در این شعرها خبری نیست، حتی نظمی مثلا فروغ‌وار. یعنی حتی آغاز سطرها را هم در عروض نمی‌شود چید. اما لحن هست. و لحنی که در بیرون از عروض یافت می‌شود همیشه لحن بهتری است. این لحن از کجاست؟ نامعتبر بودن کشش مصوت‌ها در فارسی راهی بیرون از عروض برای لحن‌سازی شاعر فارسی زبان می‌گشاید. کوتاه یا بلند ادا شدن مصوت‌ها در زبان فارسی تغییر معنایی ایجاد نمی‌کند، و خواننده می‌تواند شعری را که در عروض نوشته نشده با کمی کوتاه‌تر یا کشیده‌تر خواندن مصوت‌ها آهنگین قرائت کند. هرچند این لحن در شعرهای مختلف علی قاسمی (به استثنای شعر مقدمه‌وار «عرفان نه، آتفه»، پارودی نیما و معدودی بخش‌های دیگر) تقریبا یکسان می‌ماند (این چیزی است که در فایل صوتی شعرهای علی قاسمی قابل تشخیص است)، و در اواخر مجموعه کمی تکراری و خسته‌کننده می‌شود.

3. نشاندن ضمیر پرسشی به جای اسم (جنبش‌های چی)، نشاندن حرف اضافه به جای اسم (ازهای مشخص)، نشاندن اسم به جای صفت (سینه‌های بازدم زن)، جدا کردن صفت از موصوف و سرگردان ساخت آن در جمله (هر یک صراط شدیم مستقیم - )

حذف فعل (لب روی لب‌های و صدای دو رگه‌اش را خالی کند توی سطرهاش)، آوردن فعل لازم به جای متعدی (عبور کرده بود خودش را)، آوردن جمله‌ی غیر دستورمند(بنشینیم و نشسته هستیم در سینما و سرگذشت مختصر جهان ماسیده باشد روی پرده)،

بخشی از بازیگوشی‌های زبانی علی در این شعرها هستند.

4. مسئله‌ی بعدی، مسئله‌ي گونه‌های زبانی (Language Styles) در این شعرهاست. چند گونه‌ی زبانی متمایز را در این مجموعه می‌توان تشخیص داد؛ گونه هایی با حیطه‌ی واژگانی و ارجاعات و گاه ساخت‌های نحوی متمایز و خاص خود؛ هرچند که این گونه‌ها کاملا قابل تمایز نیستند و گاه نمی‌توان به راحتی تشخیص داد که یک سطر در کدام گونه‌ی زبانی ساخته شده‌است.

نخستین گونه‌ای که می‌توان در این شعرها تشخیص داد گونه‌ای زبانی است آکنده از کلمات عربی و ساخت‌های آرکائیک، و گاه ارجاعات تاریخی و صوفیانه. لحنی که با کمی تسامح می‌توان آن را مشابه گونه‌ي قجری به کار رفته در شعر بلند «تحشیه بر دیوار خانگی» از «پگاه احمدی» دانست. برای مثال سطرهایی چون «در من مقام کنید» (ص 20)، «و در ادامه تصمیم به اتخاذ رسم‌الخط زنانه گرفت» و «با خلط خونی پروین، با ران اهلی ایاز» (ص 49)،‌ »می‌دهم تمام خرقه‌اش را دیوانه کنند» (ص 68) و ترکیباتی چون «عروض قرمطی»،‌‌ «شاعر فحل» و ... نماینده‌ی این گونه‌ی زبانی هستند.

گونه‌ی قابل تشخیص دیگر را در سطرهایی می‌توان یافت که آکنده از ارجاعات و اصطلاحات علمی، فرهنگی یا سیاسی هستند، و گاه با کلمات لاتین. سطرهایی چون «مخابرات بینامتنی‌ام خراب شده» (ص 13)، «که با فرمول بهنجاری کودک فرویدی از استخر کلمات پاشیده شدم بیرون» (ص 15)، «مانکنی تحت تاثیر هالوژن لخت شد» (ص 16)، «جهان را چگونه گرد می‌کند به رقم اعشار گالیله» (ص26)، «تمام می‌شود چرای فلسفی و چگونه‌ی منطقی که جلوی همین چشم‌ها یکی را اصل بدیهی تراژیک قرار داده بود» (ص 27)، «بیا اگر در مشت های سوسیال تو زنی نامربوط گره می خورد» (ص 30) و «مردانه می‌دهی‌ام به ناندرتال» (ص 30)...

اما گونه‌ای بسیار متفاوت با اینها، گونه‌ای که راه یافتنش به شعر یکی از سنت‌های شعر در دهه‌ی هفتاد بوده‌است، و همچنان در شعرهای نوگراتر سابقه دارد؛ گونه‌ی زبانی محاوره، در شعرهاي این مجموعه نیز حضوری قابل تشخیص دارد. «ازهای مشخص خیلی مقدمن به من / و طی چهل سال گذشته سعی می‌کردم شلوار بپوشم» (ص 13)، «کلمه‌ها که در نمی‌رن/ در که به روی کلمه بسته نمی‌مونه» (ص 14)، «الو؟ / سینه‌های قشنگتو بده جلو» (ص 51)، «برو آقا، برو، برو وانستا» (ص 52)، «حکم تعلیقش چه زود رسیده» (ص 57) و ...

بسیاری از سطرهای این مجموعه با ترکیب این گونه‌ها در جمله‌ای واحد ساخته شده‌اند:‌‌ «ما هر یک صراط شدیم مستقیم و رفتیم به سمت آنارشی...»، «نقل است بومیانی لیبرال داشت که قریه را به لش کشیدند و قریه مداین شد» و ...

همچنین با سطرهایی مثل‌«Based on a true Story»،‌«ارجعی الی ربک»، «once upon a time in America» و ... می‌توان از تغییر زبانی (Code Shifting) نیز در مجموعه سخن گفت.

5. ارجاعات بی‌شمار «چگونه از دلایل نقلی دل کندم» که نام‌های خاص (فروید، برتولوچی، کرت کوبین، گالیله، حسن شهید نورائی و ...) و مفاهیم و اتفاقات سیاسی (قانون اساسی، جامعه‌ي مدنی، انتخابات آزاد، قطعنامه، اجلاس سران و ...) تنها بخش کوچکی از آن هستند، در برخی شعرها به حد بینامتنیت یا ساخت پارودی رسیده‌اند؛ مثل حضور بوف کور در شعر «قطار ترامادول»، حضور درهم آمیخته‌ي براهنی و شاملو در شعر «عَلَم»، پارودی «افسانه»ی نیما در شعر دوم دفتر «چرا نمی‌چکید» و پارودی سازی متون مذهبی در برخی سطرها. اما در مجموع حضور این همه ارجاع ممکن است برای برخی از خوانندگان کمی آزاردهنده باشد.

6. اما سوال آخر. سیاست در کجا به این شعرها می‌رسد؟ این را باید از آقای «سارتر» پرسید که از قضا بیرون این متن ایستاده است، توجه خاصی به فعل‌ها ندارد، اما حواسش بدجوری پیش ایدئولوژی برسازنده‌ی این متن است. کدام ایدئولوژی؟ قرار نیست علی به این سوال جواب بدهد اما من چرا... شعر فارسی، سال‌هاست که دوگانه‌ي شعر متعهد و غیرمتعهد را پشت سرگذاشته است، مطمئنا به نفع شعر غیر متعهد. شعر امروز متعهد نیست، متعهد هم نمی‌کند. به آقای سارتر توصیه می‌کنم چنین انتظاری از شعر امروز فارسی نداشته باشد. در بخش اعظم شعر امروز، دستی هست که زیر همه‌چیز را امضا می‌کند. سیاست، در این شعر حرف نمی زند، تبدیل به شیئی عتیقه و غیر قابل لمس می شود، که بدون هیچ درگیری از کنار شعر رد می‌شود. وقتی علی می‌نویسد:‌ «این که می‌بینم زنی نیست/ اعتصاب عمومی است/ جنگ هسته‌ای است که به نفع اتم تمام می‌شود» سطرها به رغم ظاهر آشکارا سیاسی‌شان، هیچ محتوای سیاسی قابل تشخیصی ندارند. شعرهای علی برخلاف نظر یکی دوستان مشترکمان، معرض دیالکتیک سکس و سیاست نیست. سیاست در شعر علی حضور پربسامد ارجاعاتی اخته است. همین.

«شاهین شیرزادی»

این مطلب را در صفحه اجتماعی خود به اشتراک بگذارید

اضافه کردن نظر

خواهشمندیم در هنگام ثبت نظر، از نام، نام خانوادگی و ایمیل حقیقی خود استفاده نمایید. در غیر این‌صورت، نظر شما منتشر نخواهد شد.


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی